B-value trong thí nghiệm nén 3 trục là gì
Ngày đăng 17/08/2026
B-value (B-value, hay hệ số Skempton B) là một chỉ tiêu rất quan trọng trong thí nghiệm nén ba trục đất, đặc biệt khi thực hiện bão hòa mẫu trước thí nghiệm CU hoặc CIU. Nó dùng để đánh giá mức độ bão hòa của mẫu đất, tức là trong các lỗ rỗng của mẫu còn bao nhiêu không khí.
1. B-value là gì?
B-value là tỷ số giữa độ tăng áp lực nước lỗ rỗng và độ tăng áp lực buồng khi ta tăng áp lực buồng trong điều kiện mẫu không cho thoát nước: B=Δu/Δσ3
Trong đó:
- B: B-value
- Δu: độ thay đổi áp lực nước lỗ rỗng
- Δσ3: độ tăng áp lực buồng
- u: áp lực nước lỗ rỗng
- σ3: áp lực buồng
Ví dụ:
Nếu tăng áp lực buồng: Δσ3=50kPa
và áp lực nước lỗ rỗng tăng: Δu=48kPa
thì: B=48/50=0.96
→ B = 0,96, mẫu đã bão hòa rất tốt.
2. Tại sao B-value dùng để kiểm tra bão hòa?
Đây là điểm quan trọng nhất.
Khi mẫu đất hoàn toàn bão hòa, các lỗ rỗng gần như chứa đầy nước. Khi tăng áp lực buồng mà không cho nước thoát ra, nước trong lỗ rỗng phải chịu phần lớn sự gia tăng áp lực.
Do đó: Δu≈Δσ3
và: B≈1.0
Ngược lại, nếu trong lỗ rỗng còn nhiều không khí, không khí có thể bị nén lại khi tăng áp lực buồng. Khi đó áp lực nước lỗ rỗng tăng ít hơn: Δu<Δσ3
nên: B<1
Vì vậy, B-value càng gần 1 thì mẫu càng bão hòa tốt.
3. Ý nghĩa của các giá trị B-value
Có thể hiểu thực tế như sau:
| B-value | Đánh giá mức độ bão hòa |
|---|---|
| < 0,80 | Bão hòa kém |
| 0,80 – 0,90 | Chưa tốt |
| 0,90 – 0,95 | Khá |
| 0,95 – 0,98 | Tốt |
| ≥ 0,95 | Thường được xem là đạt đối với nhiều quy trình |
| ≥ 0,98 | Bão hòa rất tốt |
| ≈ 1,00 | Gần bão hòa hoàn toàn |
Lưu ý: tiêu chí chấp nhận B-value phụ thuộc tiêu chuẩn, loại đất và mục đích thí nghiệm. Với thí nghiệm CU trong phòng LAS, nếu quy trình của bạn yêu cầu kiểm tra B, nên lấy giá trị quy định trong tiêu chuẩn áp dụng làm tiêu chí chính.
4. Ví dụ với mẫu đất của bạn
Bạn đang làm mẫu:
- Đường kính: D = 38 mm
- Chiều cao: H = 76 mm
- Đất: bùn sét xám xanh
- Áp lực buồng ban đầu: 280 kPa
- Áp lực ngược: 230 kPa
- Áp lực nước lỗ rỗng: 268,5 kPa
Giả sử sau khi bão hòa, bạn thực hiện B-check.
Ví dụ máy tăng áp lực buồng: 280→330kPa
nên: Δσ3=330−280=50kPa
Trong thời gian không cho thoát nước, giả sử áp lực nước lỗ rỗng tăng: 268,5→316,5kPa
thì: Δu=316,5−268,5=48kPa
Do đó: B=48/50=0,96
Kết luận: B=0,96
→ Mẫu bão hòa tốt và có thể được xem là đạt nếu tiêu chí của quy trình bạn áp dụng là B ≥ 0,95.
5. B-value không phải là áp lực nước lỗ rỗng
Đây là chỗ rất nhiều người mới làm thí nghiệm 3 trục dễ nhầm.
Ví dụ bạn có: u=268,5kPa
268,5 kPa không phải B-value.
B-value được tính từ sự thay đổi của áp lực nước lỗ rỗng khi tăng áp lực buồng: ![]()
Ví dụ: u1=268,5 u2=316,5 σ3,1=280 σ3,2=330
thì:
![]()
6. B-check được thực hiện như thế nào?
Trong thí nghiệm CU, thông thường trình tự tư duy là:
Bão hòa → B-check → cố kết → cắt CU
Trong giai đoạn B-check:
Bước 1 – Mẫu đã được bão hòa sơ bộ
Bạn đã sử dụng back pressure để đẩy khí ra khỏi mẫu và hòa tan lượng khí còn lại.
Ví dụ: σ3=280kPa σback=230kPa u=268,5kPa
Bước 2 – Đóng đường thoát nước
Mục đích là tạo điều kiện undrained.
Tức là khi tăng áp lực buồng, nước không được phép thoát ra khỏi mẫu.
Bước 3 – Tăng áp lực buồng một lượng nhỏ
Ví dụ: Δσ3=25−50kPa
Không nên tăng quá lớn nếu chỉ nhằm kiểm tra B.
Bước 4 – Chờ áp lực nước lỗ rỗng ổn định
Sau khi tăng áp lực buồng, máy sẽ ghi nhận: u1
và sau khi ổn định: u2
Từ đó tính: Δu=u2−u1
Bước 5 – Tính B
7. Ví dụ nhiều mức B khác nhau
Giả sử tăng áp lực buồng 50 kPa.
Trường hợp 1
Δu=25kPa B=25/50=0,50→ Bão hòa rất kém.
Trường hợp 2
Δu=40kPa B=0,80→ Bão hòa chưa tốt.
Trường hợp 3
Δu=45kPa B=0,90→ Khá nhưng có thể cần bão hòa thêm tùy tiêu chuẩn.
Trường hợp 4
Δu=47,5kPa B=0,95→ Bão hòa tốt.
Trường hợp 5
Δu=49kPa B=0,98→ Bão hòa rất tốt.
8. Vì sao đất sét vẫn có thể có B-value thấp?
Đây là vấn đề rất thường gặp với bùn sét, đất sét mềm.
Mặc dù nhìn bằng mắt mẫu có vẻ rất ướt, nhưng bên trong mẫu vẫn có thể tồn tại bọt khí rất nhỏ.
Không khí có khả năng nén rất lớn so với nước.
Khi tăng áp lực buồng:
Mẫu chưa bão hòa:
Δσ3→nén khí+tăng uDo đó: Δu<Δσ3
→ B thấp.
Trong khi mẫu bão hòa tốt:
Δσ3→tăng áp lực nướcnên: Δu≈Δσ3
→ B gần 1.
9. Quan hệ giữa B-value và Skempton
B-value còn gọi là hệ số B của Skempton.
Trong lý thuyết áp lực nước lỗ rỗng của Skempton:
Δu=A(Δσ1−Δσ3)+BΔσ3Trong đó:
- A: hệ số Skempton A
- B: hệ số Skempton B
- Δσ1: thay đổi ứng suất chính lớn nhất
- Δσ3: thay đổi ứng suất chính nhỏ nhất
- Δu: thay đổi áp lực nước lỗ rỗng
Trong B-check, về cơ bản ta tạo điều kiện để phần thay đổi áp lực nước lỗ rỗng do tăng áp lực buồng được dùng để xác định B.
10. B-value khác hoàn toàn với "độ bão hòa S"
Không nên hiểu: B=0,95
nghĩa là: Sr=95%
Không phải như vậy.
B-value không phải trực tiếp là phần trăm độ bão hòa.
Ví dụ: B=0,95
không có nghĩa chính xác rằng mẫu có: Sr=95%
Quan hệ giữa B và độ bão hòa phụ thuộc vào:
- lượng khí còn lại;
- độ nén của khí;
- áp lực tuyệt đối;
- độ nén của nước;
- cấu trúc lỗ rỗng;
- loại đất;
- áp lực ngược.
Vì vậy B-value chủ yếu được dùng như một chỉ số kiểm tra chất lượng bão hòa trong thí nghiệm 3 trục.
11. B-value và back pressure có quan hệ rất chặt
Đây là phần đặc biệt quan trọng đối với trường hợp của bạn.
Khi tăng back pressure, khí còn lại trong mẫu bị nén và một phần hòa tan vào nước.
Ví dụ: σback=50kPa có thể cho B thấp.
Tăng dần: 70→100→150→200→230kPa thì thường B-value sẽ tăng.
Ví dụ minh họa:
| Back pressure | B-value |
|---|---|
| 50 kPa | 0,72 |
| 80 kPa | 0,84 |
| 120 kPa | 0,90 |
| 160 kPa | 0,94 |
| 200 kPa | 0,96 |
| 230 kPa | 0,98 |
Đây chỉ là ví dụ minh họa, không phải quy luật cố định cho mọi mẫu.
12. Đối với trường hợp của bạn: u = 268,5 kPa nhưng back pressure = 230 kPa
Bạn từng đưa:
σ3=280kPa σback=230kPa u=268,5kPaTa thấy: u−σback=268,5−230=38,5kPa
Điều này không tự nó chứng minh mẫu chưa bão hòa.
Muốn đánh giá bão hòa bằng B-value, phải thực hiện B-check và lấy:
Δu khi: Δσ3 được áp dụng trong điều kiện không thoát nước.Sau đó: B=Δu/Δσ3
Đây mới là con số cần dùng để đánh giá B-value.
13. Một điểm cực kỳ quan trọng: B-check không phải là kiểm tra "u có bằng back pressure hay không"
Ví dụ:
u=268,5kPa σback=230kPaKhông thể kết luận:
"u khác back pressure nên mẫu chưa bão hòa."
Đó là cách đánh giá không chính xác.
Trong quá trình cố kết, tùy điều kiện thoát nước và trạng thái ứng suất, u có thể thay đổi.
B-value phải được xác định bằng đáp ứng Δu đối với Δσ3, chứ không phải chỉ nhìn vào giá trị tuyệt đối của u.
14. B-value dùng ở giai đoạn nào của CU?
Đối với CU:
Giai đoạn 1: Chuẩn bị mẫu
↓
Giai đoạn 2: Bão hòa
↓
Giai đoạn 3: B-check
↓
Nếu B đạt
↓
Giai đoạn 4: Cố kết
↓
Cố kết hoàn thành
↓
Giai đoạn 5: Cắt không thoát nước
↓
Ghi:
- lực dọc trục;
- biến dạng;
- áp lực nước lỗ rỗng;
- áp lực buồng;
- ứng suất deviator;
- cuối cùng tính c′, φ′, cu, v.v. tùy dạng CU/CD và cách xử lý kết quả.
15. Tóm tắt dễ nhớ
Bạn chỉ cần nhớ 4 câu này:
B=Δu/Δσ3B-value là hệ số đánh giá mức độ bão hòa mẫu đất trong thí nghiệm 3 trục.
Mẫu càng bão hòa → B càng gần 1.
B ≥ 0,95 thường được sử dụng làm mức bão hòa tốt trong nhiều quy trình, nhưng phải theo tiêu chuẩn áp dụng.
Không được lấy u/σ3 để tính B-value.