Thí nghiệm 3 trục là gì
Ngày đăng 15/08/2026
- Thí nghiệm 3 trục (triaxial test) là một thí nghiệm cơ học đất dùng để xác định cường độ chống cắt, đặc tính biến dạng và trạng thái ứng suất của đất khi mẫu đất chịu một trạng thái ứng suất gần với điều kiện thực tế trong nền đất.
- Đây là một trong những thí nghiệm quan trọng nhất để phục vụ tính ổn định nền móng, mái dốc, đê đập, đường giao thông, hố đào, nền đất yếu và các công trình địa kỹ thuật.
1. Nguyên lý của thí nghiệm 3 trục
- Mẫu đất hình trụ được đặt trong buồng 3 trục, thường có đường kính 38 mm hoặc 50 mm, chiều cao khoảng 2 lần đường kính.
Ví dụ:
- Mẫu D38 mm × H76 mm.
- Mẫu D50 mm × H100 mm.
- Mẫu được bao bằng màng cao su và đặt giữa hai đá thấm. Sau đó:
- Tạo áp lực buồng σ₃ bao quanh mẫu.
- Có thể cấp áp lực ngược (back pressure) để bão hòa mẫu.
- Cố kết mẫu dưới một trạng thái ứng suất xác định.
- Sau khi cố kết đạt yêu cầu, tác dụng tải dọc trục lên mẫu.
- Trong quá trình cắt, máy đo:
- lực dọc trục;
- biến dạng dọc trục;
- áp lực nước lỗ rỗng;
- thể tích nước thay đổi, tùy loại thí nghiệm.
- Từ các số liệu này tính ra ứng suất, biến dạng và cường độ chống cắt của đất.
- Có thể hình dung đơn giản:
Áp lực buồng σ₃ → bao quanh mẫu
Tải dọc trục σ₁ → ép mẫu từ trên xuống
→ Mẫu đất chịu trạng thái ứng suất 3 chiều, vì vậy gọi là thí nghiệm 3 trục.
2. Tại sao phải làm thí nghiệm 3 trục?
- Đất ngoài thực tế không chỉ chịu một lực theo phương thẳng đứng.
Ví dụ một phần tử đất ở dưới nền móng đồng thời chịu:
- ứng suất đứng;
- ứng suất ngang;
- áp lực nước lỗ rỗng;
- tải trọng công trình;
- sự thay đổi ứng suất do đào đất hoặc đắp đất.
- Thí nghiệm 3 trục mô phỏng trạng thái này tốt hơn nhiều so với thí nghiệm cắt trực tiếp.
- Mục đích chính là xác định:
a. Cường độ chống cắt
Đây là thông số rất quan trọng để đánh giá đất có bị trượt, phá hoại hoặc mất ổn định hay không.
Các thông số thường quan tâm:
- c' – lực dính hiệu dụng;
- φ' – góc ma sát trong hiệu dụng;
- cu hoặc su – sức chống cắt không thoát nước;
- φu – góc ma sát trong theo ứng suất tổng, tùy loại thí nghiệm.
b. Quan hệ ứng suất – biến dạng
Cho biết đất biến dạng như thế nào khi chịu tải.
Ví dụ:
- ứng suất tăng bao nhiêu;
- biến dạng bao nhiêu;
- đất cứng hay mềm;
- đất phá hoại ở biến dạng bao nhiêu.
c. Áp lực nước lỗ rỗng
Đặc biệt quan trọng đối với đất sét bão hòa.
Trong thí nghiệm CU và UU, sự thay đổi áp lực nước lỗ rỗng có ảnh hưởng trực tiếp đến ứng suất hữu hiệu và sức chống cắt của đất.
3. Cấu tạo cơ bản của hệ thống thí nghiệm 3 trục
Một hệ thống 3 trục tự động thường gồm các bộ phận chính:
3.1. Buồng 3 trục
Là nơi chứa mẫu đất. Buồng được cấp áp lực nước để tạo áp lực buồng σ₃.
Ví dụ: σ₃ = 280 kPa; có nghĩa là áp lực tác dụng xung quanh mẫu là 280 kPa.
3.2. Mẫu đất
Mẫu thường có dạng hình trụ.
Ví dụ mẫu mà bạn thường sử dụng: D = 38 mm; H = 76 mm
Tỷ lệ: H/D = 2, đây là kích thước rất phổ biến trong thí nghiệm 3 trục.
3.3. Màng cao su
Màng cao su bao quanh mẫu để:
- ngăn nước buồng tiếp xúc trực tiếp với đất;
- cho phép truyền áp lực buồng vào mẫu;
- giữ mẫu trong quá trình thí nghiệm.
3.4. Đá thấm
Đặt ở phía trên và dưới mẫu.
Có tác dụng cho nước đi qua trong quá trình: bão hòa; cố kết; đo áp lực nước lỗ rỗng.
3.5. Piston
Piston tác dụng lực dọc trục lên mẫu.
Khi piston di chuyển xuống, ứng suất dọc trục tăng lên.
3.6. Cảm biến lực
Đo lực tác dụng lên mẫu.
Từ lực này có thể tính ứng suất dọc trục: σ1=AP
Trong đó:
- P: lực dọc trục;
- A: diện tích hiệu chỉnh của mẫu;
- σ1: ứng suất chính lớn nhất.
3.7. Cảm biến áp lực nước lỗ rỗng
Đo u trong quá trình thí nghiệm.
Đối với đất sét bão hòa, đây là một thông số đặc biệt quan trọng.
3.8. Bộ điều khiển áp lực
Máy tự động có thể điều khiển:
- cell pressure;
- back pressure;
- pore pressure;
- tốc độ gia tải;
- tốc độ biến dạng;
- thể tích nước.
4. Ba giai đoạn chính của thí nghiệm 3 trục
Đối với thí nghiệm CU, quy trình có thể hiểu thành 3 giai đoạn lớn:
4.1. Giai đoạn 1 – Bão hòa mẫu
Mục đích là làm cho nước lấp đầy các lỗ rỗng trong mẫu đất.
Thường sử dụng:
- áp lực buồng;
- áp lực ngược;
- kiểm tra B-value.
Ví dụ: σ₃ = 280 kPa; Back pressure = 230 kPa
thì chênh lệch: σ3−ub=50kPa
Trong đó ub là áp lực ngược.
Sau khi bão hòa, tiến hành B-check để đánh giá mức độ bão hòa.
4.2. Giai đoạn 2 – Cố kết
Sau khi mẫu đạt yêu cầu bão hòa, tiến hành cố kết.
Mục đích là cho nước thoát ra khỏi mẫu và để mẫu đạt trạng thái ứng suất mong muốn trước khi cắt.
Ví dụ:
- σ₃ = 280 kPa;
- back pressure = 230 kPa.
Khi bắt đầu cố kết, áp lực nước lỗ rỗng có thể thay đổi.
Trong quá trình cố kết:
nước thoát ra → thể tích mẫu giảm → áp lực nước lỗ rỗng giảm → ứng suất hữu hiệu tăng.
Đối với mẫu đất sét mềm, quá trình này có thể kéo dài khá lâu.
Khi cố kết đạt yêu cầu, mới chuyển sang giai đoạn cắt.
4.3. Giai đoạn 3 – Cắt mẫu
Sau khi cố kết hoàn thành, tiến hành gia tải dọc trục.
Đối với thí nghiệm CU, trong giai đoạn cắt:
không cho nước thoát ra khỏi mẫu.
Máy sẽ tăng tải hoặc biến dạng theo tốc độ quy định.
Trong quá trình cắt sẽ ghi nhận:
- lực dọc trục;
- biến dạng;
- áp lực nước lỗ rỗng;
- thời gian;
- áp lực buồng;
- thể tích nếu hệ thống có đo thể tích.
Khi mẫu đạt trạng thái phá hoại, thu được giá trị: σ₁ − σ₃ tại thời điểm phá hoại.
Đây là ứng suất lệch (deviator stress).
5. Các loại thí nghiệm 3 trục phổ biến
Có 3 loại rất quan trọng:
5.1. UU – Unconsolidated Undrained (Không cố kết – không thoát nước).
Quy trình đơn giản: Đặt mẫu → áp lực buồng → cắt ngay → không cho thoát nước.
Phù hợp để đánh giá nhanh sức chống cắt không thoát nước của đất trong một số điều kiện.
Thông số thường quan tâm: cu / su
5.2. CU – Consolidated Undrained (Cố kết – không thoát nước khi cắt).
Quy trình: Bão hòa → cố kết → cắt không thoát nước.
Đây là một thí nghiệm rất quan trọng đối với đất sét.
Nếu đo được áp lực nước lỗ rỗng trong quá trình cắt, có thể phân tích theo ứng suất tổng và ứng suất hữu hiệu.
Thông thường có thể xác định:
- c′;
- φ′;
- su;
- quan hệ ứng suất – biến dạng;
- áp lực nước lỗ rỗng.
5.3. CD – Consolidated Drained (Cố kết – thoát nước).
Quy trình: Bão hòa → cố kết → cắt với điều kiện cho nước thoát ra.
Tốc độ cắt phải đủ chậm để áp lực nước lỗ rỗng dư được tiêu tán trong quá trình cắt.
Loại này thường dùng để xác định đặc tính cường độ theo ứng suất hữu hiệu.
6. So sánh UU – CU – CD
| Loại | Cố kết | Thoát nước khi cắt | Thông tin chính |
|---|---|---|---|
| UU | Không | Không | Sức chống cắt không thoát nước |
| CU | Có | Không | Ứng suất tổng + hữu hiệu nếu đo u |
| CD | Có | Có | Cường độ theo ứng suất hữu hiệu |
Trong thực tế địa kỹ thuật, CU và CD thường cho nhiều thông tin hơn UU, nhưng lựa chọn loại thí nghiệm phải dựa vào điều kiện làm việc thực tế của đất và yêu cầu tiêu chuẩn/dự án.
7. Ứng suất tổng và ứng suất hữu hiệu
Đây là phần rất quan trọng khi hiểu thí nghiệm 3 trục.
Theo nguyên lý ứng suất hữu hiệu: σ′=σ−u
Trong đó:
- σ′: ứng suất hữu hiệu;
- σ: ứng suất tổng;
- u: áp lực nước lỗ rỗng.
Ví dụ trong trường hợp bạn từng đưa:
- σ₃ = 280 kPa;
- u=268,5 kPa.
Khi đó: σ3′=280−268,5=11,5kPa
Điều này cho thấy tại thời điểm đó, ứng suất hữu hiệu hướng ngang chỉ khoảng 11,5 kPa, mặc dù áp lực buồng là 280 kPa.
Đây là lý do khi đọc kết quả thí nghiệm 3 trục không nên chỉ nhìn vào σ₃, mà phải xem đồng thời cả u và ứng suất hữu hiệu.
8. Vì sao phải đo áp lực nước lỗ rỗng?
Giả sử trong quá trình cắt: σ3=200kPa và: u=150kPa
thì: σ3′=200−150=50kPa
Nếu áp lực nước lỗ rỗng tăng lên 180 kPa: σ3′=200−180=20kPa
Mặc dù áp lực buồng không đổi, ứng suất hữu hiệu đã giảm.
Điều này có thể làm sức chống cắt của đất giảm đáng kể.
Đặc biệt đối với đất sét bão hòa, đất yếu và đất bùn, hiện tượng này rất quan trọng.
9. Đường cong kết quả của thí nghiệm 3 trục
Sau khi hoàn thành thí nghiệm, thường xây dựng các đường cong:
Đường cong ứng suất – biến dạng
Trục X: biến dạng dọc trục ε (%)
Trục Y: ứng suất lệch q = σ₁ − σ₃
Từ đó xác định:
- ứng suất cực đại;
- ứng suất tại biến dạng quy định;
- trạng thái phá hoại;
- độ cứng tương đối của đất.
Đường cong áp lực nước lỗ rỗng
Trục X: biến dạng dọc trục
Trục Y: u
Đường cong này đặc biệt quan trọng đối với CU.
10. Xác định phá hoại của mẫu
Không phải lúc nào mẫu cũng có một đỉnh ứng suất rõ ràng.
Có thể xác định trạng thái phá hoại theo tiêu chí của tiêu chuẩn áp dụng, chẳng hạn dựa trên:
- ứng suất lệch cực đại;
- biến dạng quy định;
- hoặc tiêu chí khác được quy định cho loại đất và phương pháp thí nghiệm.
Khi có nhiều mẫu với các áp lực buồng khác nhau, có thể xây dựng vòng tròn Mohr và xác định đường bao phá hoại.
Từ đó xác định: c và φ hoặc c' và φ' tùy cách phân tích.
11. Vì sao phải làm nhiều mẫu?
Một thí nghiệm 3 trục thường không chỉ làm một mẫu.
Ví dụ làm 3 mẫu đất giống nhau, nhưng sử dụng các áp lực buồng khác nhau:
| Mẫu | σ₃ |
|---|---|
| Mẫu 1 | 100 kPa |
| Mẫu 2 | 200 kPa |
| Mẫu 3 | 300 kPa |
Sau khi cắt cả 3 mẫu, thu được: σ₁; σ₃; q; u; ε.
Từ đó xác định đường bao phá hoại và các thông số cường độ chống cắt.
12. Ứng dụng thực tế của thí nghiệm 3 trục
Thí nghiệm 3 trục được sử dụng trong rất nhiều bài toán địa kỹ thuật.
Nền móng
Đánh giá:
- sức chịu tải nền;
- ổn định nền đất yếu;
- độ lún;
- khả năng phá hoại cắt.
Đường giao thông
Đánh giá:
- nền đường;
- đất đắp;
- đất yếu;
- ổn định mái taluy.
Đê, đập
Dùng để đánh giá:
- ổn định mái đập;
- ổn định nền;
- khả năng chống trượt;
- ứng xử của đất khi mực nước thay đổi.
Hố đào
Dùng để đánh giá:
- ổn định thành hố đào;
- nguy cơ trượt;
- biến dạng đất xung quanh hố đào.
Công trình trên đất yếu
Đặc biệt quan trọng đối với:
- bùn sét;
- sét mềm;
- đất sét bão hòa;
- đất yếu ven sông;
- đất yếu khu vực đồng bằng.
13. Với mẫu bùn sét xám xanh D38 × 76 mm
Nếu thực hiện CU, có thể hình dung toàn bộ quá trình như sau:
Lấy mẫu D38 × 76 mm
↓
Lắp mẫu vào buồng 3 trục
↓
Bão hòa
↓
B-check
↓
Cố kết
↓
Kiểm tra cố kết hoàn thành
↓
Khóa thoát nước
↓
Cắt không thoát nước
↓
Đo lực + biến dạng + áp lực nước lỗ rỗng
↓
Xác định σ₁, σ₃, q, u
↓
Tính ứng suất hữu hiệu
↓
Xác định cường độ chống cắt
↓
Kết hợp nhiều mẫu để xác định c', φ' hoặc các thông số phù hợp.
14. Tóm tắt dễ hiểu
Có thể hiểu thí nghiệm 3 trục như sau:
Dùng một mẫu đất hình trụ, tạo áp lực bao quanh mẫu, sau đó tác dụng tải theo phương đứng để mô phỏng trạng thái chịu tải của đất ngoài thực tế và đo cách mẫu đất biến dạng, phá hoại và phát sinh áp lực nước lỗ rỗng.
Đối với thí nghiệm CU, có 3 việc quan trọng nhất:
BÃO HÒA → CỐ KẾT → CẮT KHÔNG THOÁT NƯỚC
Trong đó:
- Bão hòa → loại bỏ ảnh hưởng của khí trong lỗ rỗng.
- Cố kết → đưa mẫu về trạng thái ứng suất mong muốn.
- Cắt → xác định cường độ chống cắt và ứng xử của đất.
Với mẫu bùn sét xám xanh D38 × 76 mm, phần cần đặc biệt chú ý là B-value khi bão hòa, tiêu chí kết thúc cố kết, tốc độ cắt CU và diễn biến áp lực nước lỗ rỗng u.