Bão hòa trong thí nghiệm 3 trục CU
Ngày đăng 06/09/2026
Trong thí nghiệm nén 3 trục CU (Consolidated Undrained), giai đoạn bão hòa mẫu là bước rất quan trọng. Mục tiêu không phải chỉ làm mẫu “ướt”, mà là loại bỏ khí trong mẫu và hệ thống đường nước lỗ rỗng, để khi gia tải nhanh trong giai đoạn cắt CU, áp lực nước lỗ rỗng đo được phản ánh đúng ứng xử của đất.
Với mẫu bạn thường dùng D = 38 mm, H = 76 mm, bùn sét xám xanh, có thể thực hiện theo trình tự sau.
1. Sơ đồ tổng quát của thí nghiệm CU
4
Trình tự cơ bản:
Chuẩn bị mẫu → Lắp mẫu → Tháo khí hệ thống → Bão hòa bằng áp lực ngược (back pressure) → Kiểm tra B-value → Tăng cấp bão hòa nếu B chưa đạt → Cố kết → Cắt không thoát nước → Kết quả CU
Trong đó:
Bão hòa ≠ cố kết.
Bão hòa nhằm làm mẫu đạt trạng thái gần bão hòa hoàn toàn. Sau khi đạt yêu cầu mới chuyển sang cố kết.
2. Chuẩn bị trước khi bão hòa
Bước 1 – Chuẩn bị nước
Nên sử dụng nước đã khử khí (de-aired water) nếu hệ thống cho phép.
Mục đích là hạn chế không khí hòa tan trong nước đi vào mẫu.
Đặc biệt cần chú ý:
+ Bình chứa nước.
+ Đường back pressure.
+ Đường pore pressure.
+ Đáy mẫu.
+ Đỉnh mẫu.
+ Các ống dẫn và van.
Nếu trong đường ống còn bọt khí thì dù tăng back pressure cao, B-value vẫn có thể không đạt.
3. Lắp mẫu vào buồng 3 trục
Đối với mẫu D38 × 76 mm:
Thứ tự điển hình từ dưới lên:
Pedestal → đá thấm → giấy lọc → mẫu đất → giấy lọc → đá thấm → top cap
Sau đó:
- Lắp màng cao su quanh mẫu.
- Dùng O-ring cố định màng ở pedestal.
- Đặt top cap.
- Cố định O-ring phía trên.
- Kiểm tra màng không bị nhăn bất thường.
- Lắp buồng 3 trục.
- Kiểm tra tất cả đường ống và van.
Lưu ý rất quan trọng
Mẫu phải được tiếp xúc tốt với: đá thấm, giấy lọc, đường nước lỗ rỗng.
Nếu có khí mắc giữa mẫu và đá thấm thì quá trình bão hòa sẽ rất lâu.
4. Khử khí trong đường nước lỗ rỗng
Đây là bước nhiều người bỏ qua nhưng rất quan trọng.
Trước khi bão hòa mẫu, cần đảm bảo:
Đường pore pressure không còn bọt khí.
Có thể thực hiện theo nguyên tắc:
Bước 4.1: Cho nước đã khử khí đi vào đường dẫn phía dưới mẫu.
Bước 4.2: Tạo một áp lực nước nhỏ, ví dụ khoảng: 5–10 kPa để đẩy nước qua đường ống.
Bước 4.3: Mở đường thoát phù hợp để nước chảy ra ngoài.
Quan sát:
+ nước phải chảy liên tục;
+ không có bọt khí;
+ không có hiện tượng nước phun giật cục.
Bước 4.4: Khi nước chảy ổn định: đóng đường thoát.
Sau đó mới bắt đầu quá trình bão hòa chính thức.
5. Bắt đầu bão hòa mẫu
Có hai yếu tố quan trọng:
+ Cell pressure – σ₃
+ Back pressure – σbp
Trong quá trình bão hòa bằng back pressure, phải tạo một chênh áp đủ nhỏ giữa cell pressure và back pressure để tránh gây cố kết đáng kể cho mẫu.
Ví dụ:
Cấp 1
Cell pressure: σ₃ = 50 kPa
Back pressure: u_b = 20 kPa
Khi đó: σ₃ − u_b = 30 kPa
Sau khi hệ thống ổn định, tiếp tục nâng áp lực.
6. Tăng áp lực bão hòa theo từng cấp
Không nên lập tức đưa back pressure lên 200–300 kPa.
Đối với mẫu bùn sét mềm, nên tăng từng cấp.
Ví dụ một chương trình tương đối nhẹ:
| Cấp | Cell pressure | Back pressure |
|---|---|---|
| 1 | 50 kPa | 20 kPa |
| 2 | 100 kPa | 70 kPa |
| 3 | 150 kPa | 120 kPa |
| 4 | 200 kPa | 170 kPa |
| 5 | 250 kPa | 220 kPa |
| 6 | 280 kPa | 230 kPa |
Đây chỉ là ví dụ chương trình, không phải bắt buộc phải dùng đúng các giá trị này cho mọi mẫu.
Điểm quan trọng là:
Khi tăng back pressure, đồng thời phải kiểm soát cell pressure để tránh tạo ứng suất hữu hiệu quá lớn làm mẫu cố kết ngoài ý muốn.
7. Tại sao phải tăng cell pressure cùng back pressure?
Giả sử: σ₃ = 280 kPa và u = 230 kPa
thì ứng suất tổng và áp lực nước khác nhau: 
Như vậy mẫu đang chịu ứng suất hữu hiệu khoảng: 50 kPa
Điều này rất khác với việc: σ₃ = 280 kPa nhưng back pressure = 0 kPa.
Khi đó: σ3′ ≈ 280kPa mẫu có thể bị cố kết mạnh.
8. Chờ ổn định ở mỗi cấp
Sau khi tăng áp lực:
không nên lập tức chuyển cấp.
Cần quan sát:
+ Cell pressure.
+ Back pressure.
+ Pore pressure.
+ Back volume.
+ Pore volume.
+ Lưu lượng nước.
Ở mỗi cấp, chờ cho các giá trị tương đối ổn định.
Đặc biệt quan sát pore pressure.
Ví dụ: Ban đầu: u = 40 kPa
sau khi tăng back pressure: u = 68 kPa sau đó: 69 → 69.5 → 69.5 kPa thì hệ thống đã tương đối ổn định.
9. Tăng back pressure để hòa tan/đẩy khí ra khỏi mẫu
Đây là cơ chế quan trọng của phương pháp bão hòa bằng back pressure.
Khi tăng áp lực nước:
back pressure tăng → khí trong lỗ rỗng bị nén → khí dễ hòa tan vào nước → nước chiếm đầy lỗ rỗng.
Do đó với đất sét/bùn sét, quá trình có thể cần khá lâu.
Không nên đánh giá:
“Nước đã vào mẫu nên mẫu đã bão hòa.”
Mà phải đánh giá bằng B-value.
10. Kiểm tra B-value
Đây là bước quyết định mẫu đã bão hòa đủ hay chưa.
B-value được xác định bằng cách tạo một gia tăng nhỏ của cell pressure trong điều kiện không cho nước thoát khỏi mẫu.
Về nguyên lý: .png)
Trong đó:
+ B: hệ số Skempton B..
+ Δu: sự gia tăng áp lực nước lỗ rỗng.
+ Δσ3: sự gia tăng áp lực buồng.
Ví dụ: Tăng cell pressure: Δσ3=20kPa đo được: Δu=19kPa thì: B=19/20=0.95
→ B = 0,95.
11. Giá trị B bao nhiêu thì đạt?
Trong thực hành thí nghiệm CU, thường sử dụng tiêu chí: B ≥ 0.95 để xem mẫu đã đạt mức bão hòa phù hợp cho thí nghiệm.
Một số phòng thí nghiệm có thể yêu cầu cao hơn, ví dụ: B ≥ 0.98
tùy quy trình nội bộ/tiêu chuẩn áp dụng.
Đối với báo cáo LAS, bạn nên ghi rõ tiêu chí B-value mà phòng thí nghiệm/tiêu chuẩn của phép thử quy định, thay vì chỉ ghi “đã bão hòa”.
12. Ví dụ B-check thực tế
Giả sử mẫu của bạn đang:
Cell pressure = 280 kPa
Back pressure = 230 kPa
Pore pressure = 268.5 kPa
Tiến hành B-check.
Tăng cell pressure thêm: Δσ3=20kPa
tức: 280 → 300 kPa
Trong thời gian B-check, đường thoát nước phải được đóng theo cấu hình của thiết bị.
Giả sử pore pressure tăng: 268.5 → 287.7 kPa
thì: Δu=287.7−268.5=19.2kPa
Do đó: B=19.2/20= 0.96
→ B = 0,96
→ đạt tiêu chí B ≥ 0,95.
Sau B-check, đưa cell pressure trở lại giá trị cần thiết theo quy trình.
13. Nếu B < 0,95 thì làm gì?
Ví dụ: B=0.75
→ chưa nên chuyển sang cố kết CU.
Tiếp tục bão hòa.
Có thể:
- Tăng back pressure.
- Tăng cell pressure tương ứng.
- Giữ chênh lệch ứng suất hữu hiệu ở mức phù hợp.
- Chờ ổn định.
- Thực hiện B-check lại.
Ví dụ: σ₃ = 280 kPa; u_b = 230 kPa
B chưa đạt.
Có thể tăng lên: σ₃ = 330 kPa; u_b = 280 kPa
vẫn giữ: σ3′≈50kPa
Sau đó chờ ổn định rồi kiểm tra B lại.
14. Trường hợp B vẫn thấp dù đã bão hòa nhiều giờ
Nếu đã 10–15 giờ nhưng: B<0.95
không nên đơn giản kết luận:
“Mẫu này cần thêm thời gian.”
Cần kiểm tra hệ thống.
Đặc biệt kiểm tra:
① Bọt khí trong đường pore pressure: Đây là nguyên nhân rất phổ biến.
② Bọt khí trong đường back pressure: Có thể làm áp lực truyền không chính xác.
③ Đá thấm chưa bão hòa: Đá thấm khô hoặc có khí cũng ảnh hưởng B-check.
④ Giấy lọc: Có thể còn khí.
⑤ Màng cao su: Kiểm tra rò rỉ.
⑥ Van: Van pore pressure hoặc back pressure có thể chưa đóng/mở đúng.
⑦ Rò rỉ hệ thống: Kiểm tra các đầu nối, fitting, O-ring.
⑧ Mẫu đất quá khô hoặc có cấu trúc đặc biệt: Đất sét có thể cần thời gian dài để nước thấm và khí thoát ra.
15. Khi nào kết thúc giai đoạn bão hòa?
Có thể coi giai đoạn bão hòa đạt yêu cầu khi đồng thời thỏa mãn:
Điều kiện 1: B-value đạt tiêu chí, thường: B ≥ 0.95
Điều kiện 2: Áp lực pore pressure ổn định.
Điều kiện 3: Cell pressure và back pressure ổn định.
Điều kiện 4: Không còn dấu hiệu bất thường của khí trong hệ thống.
Điều kiện 5: Không có rò rỉ.
Khi đó mới chuyển sang: CỐ KẾT (CONSOLIDATION)
16. Phân biệt rất rõ: Bão hòa và cố kết
Đây là điểm cực kỳ quan trọng đối với thí nghiệm CU.
Giai đoạn bão hòa
Mục tiêu:
Làm đầy nước vào hệ thống lỗ rỗng và loại bỏ khí.
Chủ yếu quan tâm: B−value
Giai đoạn cố kết
Mục tiêu:
Cho mẫu biến dạng và nước thoát ra dưới ứng suất cố kết đã chọn.
Quan tâm:
+ thể tích nước thoát;
+ biến dạng;
+ pore pressure;
+ thời gian cố kết;
+ mức độ cố kết.
Giai đoạn cắt CU
Sau khi cố kết xong: đóng drainage → bắt đầu gia tải dọc trục → không cho nước thoát.
Trong quá trình cắt: ΔV≈0
nhưng: Δu≠0
Áp lực nước lỗ rỗng phát sinh trong quá trình cắt chính là một trong những đại lượng quan trọng của CU.
17. Với mẫu D38 × 76 mm bùn sét xám xanh của bạn
Với trường hợp bạn đã nêu trước đây:
+ D = 38 mm
+ H = 76 mm
+ bùn sét xám xanh
+ Cell pressure = 280 kPa
+ Back pressure = 230 kPa
+ Pore pressure ban đầu = 268,5 kPa
thì: σ3′ ≈ 280−268.5=11.5 kPa
Đây là ứng suất hữu hiệu rất nhỏ tại thời điểm bạn nêu.
Do đó, cần phân biệt rõ: 268,5 kPa không phải là back pressure 230 kPa.
Pore pressure thực tế có thể cao hơn back pressure trong một số thời điểm chuyển trạng thái/điều chỉnh hệ thống. Không nên lấy ngay u=230 kPa để kết luận mẫu đã cố kết hay đã bão hòa.
Đặc biệt, nếu mục tiêu của bạn là thực hiện đúng quy trình CU cho mẫu này, tôi khuyên nên theo dõi riêng 3 đại lượng:
σ3; ub; u và sau đó mới tính: σ3′= σ3−u18. Trình tự thao tác ngắn gọn để bạn đặt cạnh máy
① Chuẩn bị nước khử khí -- ② Khử khí đường back pressure + pore pressure --- ③ Lắp mẫu D38 × 76 mm --- ④ Lắp cell -- ⑤ Kiểm tra rò rỉ -- ⑥ Cấp cell pressure thấp -- ⑦ Cấp back pressure -- ⑧ Giữ chênh áp phù hợp -- ⑨ Chờ ổn định -- ⑩ Tăng cell pressure + back pressure từng cấp -- ⑪ Chờ ổn định ở từng cấp -- ⑫ Thực hiện B-check -- ⑬ Nếu B < 0,95 → tiếp tục bão hòa -- ⑭ Nếu B ≥ 0,95 → kết thúc bão hòa -- ⑮ Chuyển sang cố kết -- ⑯ Cố kết đến khi đạt yêu cầu -- ⑰ Đóng drainage -- ⑱ Cắt CU