Trình tự chạy mẫu 3 trục CU

Ngày đăng 20/11/2026

Dưới đây là quy trình CU từ A–Z cho mẫu D38 × 76 mm, theo cách thực hành phù hợp với hệ thống máy 3 trục tự động và đối chiếu với ASTM D4767 cùng các nội dung liên quan trong TCVN 8868:2011.

Một điểm quan trọng: ASTM D4767 là tiêu chuẩn trực tiếp cho CU đất dính, trong khi TCVN 8868:2011 có các nội dung về UU/CD; vì vậy nếu hồ sơ LAS của bạn yêu cầu CU thì cần xác định rõ tiêu chuẩn/phương pháp CU mà phòng thí nghiệm đang áp dụng.


I. Sơ đồ toàn bộ thí nghiệm CU

Mẫu D38 × 76 mm

        │

       ▼

Lắp mẫu + khử khí đường ống

       │

       ▼

BÃO HÒA

       │

      ▼

B-check ≥ 0,95

       │

      ▼

Đặt σ3 và back pressure

       │

      ▼

CỐ KẾT Cho nước thoát

       │

       ├── Theo dõi u

       ├── Theo dõi ΔV

       └── Xác định t50

       │

      ▼

Cố kết đạt yêu cầu

       │

      ▼

Ghi u_c = u đầu cắt

       │

      ▼

Đóng van thoát nước

       │

      ▼

CẮT CU – không thoát nước

       │

       ├── F

       ├── Δh

       └── u

       │

      ▼

Tính σ1,  σ3,  σ'1,  σ'3

       │

      ▼

Vẽ vòng Mohr

       │

      ▼

c' và φ'

ASTM D4767 quy định mẫu được cố kết đẳng hướng rồi cắt nén không thoát nước ở tốc độ biến dạng dọc trục không đổi, đồng thời đo tải, biến dạng và áp lực nước lỗ rỗng.


II. Bước 1 – Chọn σ3 và back pressure

Đây là phần rất quan trọng.

1. Công thức cơ bản

Trong giai đoạn cố kết:  σ3′=σ3−ub

Trong đó:

  • σ3: áp lực buồng
  • ub: back pressure
  • σ3′: áp lực cố kết hữu hiệu.

TCVN 8868 cũng biểu diễn áp lực cố kết hữu hiệu theo quan hệ: σ3′=σ3−ub

Ví dụ:  Nếu muốn: σ3′=50 kPa         và chọn: ub=100 kPa        thì: σ3=150 kPa


III. Nên chọn 3 mức σ3 như thế nào?

Không nên lấy một bộ áp lực cố định cho mọi loại đất.

Ba mẫu CU phải được cố kết ở ba mức ứng suất hữu hiệu khác nhau, để tạo được ba trạng thái ứng suất phục vụ dựng đường bao phá hoại. ASTM D4767 cũng nêu thông thường sử dụng ba mẫu ở các ứng suất cố kết hữu hiệu khác nhau.

Ví dụ minh họa:

Mẫu

Back pressure ub

σ3

σ3′

Mẫu 1

100 kPa

150 kPa

50 kPa

Mẫu 2

100 kPa

200 kPa

100 kPa

Mẫu 3

100 kPa

300 kPa

200 kPa

Đây chỉ là ví dụ lựa chọn, không phải bộ áp lực bắt buộc cho mọi mẫu D38mm.

Việc chọn 50–100–200 kPa hay một bộ khác phải căn cứ vào:

  • ứng suất hiện trường;
  • độ sâu lấy mẫu;
  • lịch sử cố kết;
  • đất NC/OC;
  • mục đích thiết kế;
  • phạm vi ứng suất cần nghiên cứu.

ASTM cũng nhấn mạnh sức chống cắt của đất bão hòa phụ thuộc vào ứng suất tác dụng, thời gian cố kết, tốc độ biến dạng và lịch sử ứng suất.


IV. Bước 2 – Bão hòa mẫu

Sau khi lắp mẫu D38 × 76 mm:

  1. Khử khí hệ thống.
  2. Mở đường nước theo đúng sơ đồ máy.
  3. Tăng áp lực buồng từng cấp.
  4. Tăng back pressure tương ứng.
  5. Duy trì chênh lệch σ3−ub thích hợp.
  6. Thực hiện B-check.

Mục tiêu không phải đơn giản là làm cho u bằng back pressure, mà phải đạt mức bão hòa đủ tốt.


V. Bước 3 – B-check

Công thức: B=Δu/Δσ3

Ví dụ: Tăng áp lực buồng: Δσ3=50 kPa

áp lực nước lỗ rỗng tăng: Δu=48 kPa  thì: B=48/50=0,96 → đạt mức B≥ 0,95.

TCVN 8868 nêu mẫu được coi là bão hòa khi B ≥ 0,95; tiêu chuẩn cũng có hướng dẫn xử lý trường hợp đất sét cứng/nứt khó đạt giá trị này.


VI. Một lỗi rất hay gặp: nhầm B-check với cố kết

B-check chưa phải là cố kết.

B-check trả lời: "Mẫu đã bão hòa đủ chưa?"

Còn cố kết trả lời: "Mẫu đã tiêu tán áp lực nước dư và đạt trạng thái ứng suất hữu hiệu yêu cầu chưa?"

Do đó:

     B ≥ 0,95

        ↓

     BÃO HÒA

        ↓

  Sau đó mới bắt đầu CỐ KẾT


VII. Bước 4 – Bắt đầu cố kết

Giả sử bạn chọn:

σ3=280 kPa        ub=230 kP

thì:  σ3′=280−230=50 kPa

Đây chính là trường hợp rất gần với ví dụ bạn đã từng đưa ra.

Trước khi mở thoát nước, cần để áp lực nước lỗ rỗng ổn định.

Gọi giá trị đó là: ui

ui là áp lực nước lỗ rỗng ổn định ngay trước khi bắt đầu cố kết, không nhất thiết bằng ub.

TCVN 8868 cũng yêu cầu ghi áp lực nước lỗ rỗng ổn định ui trước khi bắt đầu cố kết.


VIII. Ví dụ với trường hợp của bạn

Giả sử:    σ3=280 kPa         ub=230 kPa      và trước khi mở thoát nước: ui=268,5 kPa

Áp lực nước dư cần tiêu tán là: ui−ub =268.5-230= 38.5kPa

Đây là con số rất quan trọng.


IX. Khi nào coi cố kết đạt 95%?

Mức độ cố kết có thể biểu diễn:      

Nếu: U=95%                                  

 Với ví dụ: ui=268,5       ub=230

ta có:  u=268,5−0,95(38,5)     u=231,925 kPa

Tức là nếu dùng tiêu chí 95% tiêu tán áp lực nước dư, u phải giảm xuống khoảng: U ≤ 231,9 kPa

đồng thời phải xem xét thay đổi thể tích đã trở nên không đáng kể.

TCVN 8868 nêu tiêu chí cố kết đến khi không còn thay đổi thể tích đáng kể và ít nhất 95% áp lực nước lỗ rỗng dư đã tiêu tán.


X. Nhưng với CU theo ASTM D4767 thì cần lưu ý thêm

ASTM D4767 sử dụng dữ liệu cố kết để xác định t50.

Tiêu chuẩn yêu cầu xác định thời gian cố kết 50%: t50

theo phương pháp của ASTM D2435, và tiếp tục quá trình cố kết theo yêu cầu của phương pháp trước khi cắt.

Vì vậy, nếu bạn đang làm CU theo ASTM D4767, không nên chỉ nhìn: "u đã giảm 95% → lập tức cắt"

mà phải xử lý đường cong cố kết và t50 để xác định tốc độ cắt.

Đây là điểm rất quan trọng.


XI. Bước 5 – Vậy lấy u nào làm "u đầu cắt"?

Đây là câu hỏi bạn đã hỏi nhiều lần và rất dễ nhầm.

Không lấy:  ui trước cố kết.

Không mặc định lấy:  ub.

Giá trị cần ghi là: uc   tức là áp lực nước lỗ rỗng ở cuối giai đoạn cố kết, ngay trước khi chuyển sang cắt CU.

TCVN 8868 cũng yêu cầu khi cố kết kết thúc phải ghi áp lực nước lỗ rỗng: uc


XII. Ví dụ cụ thể

Giả sử:

Trước cố kết: ui=268,5 kPa

Back pressure: ub=230 kPa

Sau cố kết, giả sử máy ổn định ở: uc=230,8 kPa          thì: u đầu cắt=230,8 kPa

Không dùng 268,5 kPa.

Không dùng một giá trị u lấy giữa quá trình cố kết.


XIII. Trước khi cắt phải kiểm tra gì?

Trước khi bắt đầu gia tải dọc trục:

1. Cố kết hoàn thành

2. Ghi uc

3. Ghi chiều cao sau cố kết Hc

4. Xác định diện tích sau cố kết Ac

5. Đóng đường thoát nước

6. Đảm bảo mẫu ở trạng thái undrained

7. Giữ áp lực buồng σ3 không đổi

8. Mở đường đo áp lực nước lỗ rỗng

Sau đó mới bắt đầu cắt.


XIV. Bước 6 – Tính tốc độ cắt CU

Đây là phần rất quan trọng.

ASTM D4767 sử dụng t50 của quá trình cố kết để xác định tốc độ biến dạng.

Nếu giả định phá hoại xảy ra ở khoảng 15% biến dạng, công thức được nêu là: ε˙=15%/10t50

Nếu dự đoán phá hoại ở biến dạng nhỏ hơn 15%, thay 15% bằng biến dạng phá hoại dự kiến.


XV. Ví dụ tính tốc độ

Giả sử từ đường cong cố kết: t50=60 phút

Khi đó: ε˙=15/(10×60) =0,025%/phút

Đổi sang %/giờ: 0,025×60=1,5%/giờ  

Vậy: ε˙=1,5%/h


XVI. Chuyển strain rate sang tốc độ mm/phút cho mẫu D38 × 76 mm

Mẫu ban đầu: H0=76 mm

Nếu tốc độ: 1,5%/h     thì tốc độ piston xấp xỉ: v=(1,5*76)/100 =1,14 mm/h

Đổi sang phút: v=1,14/60     v≈0,019 mm/min

Như vậy không thể mặc định máy CU nào cũng chạy 0,01 hoặc 0,02 mm/min. Tốc độ phải được xác định từ đặc tính cố kết của mẫu và phương pháp áp dụng.


XVII. Nếu t50 = 30 phút thì sao?

ε˙=15/(10×30)=0,05%/min     hay: 3%/h

Với H = 76 mm:  v=(3x76)/100 =2.28 mm/h           v≈0,038 mm/min

Đây là lý do các mẫu khác nhau có thể phải dùng tốc độ cắt khác nhau.


XVIII. Bước 7 – Cắt CU

Trong khi cắt:

Giữ:  σ3=constant

Không cho nước thoát: ΔVw=0

Ghi liên tục:

  • Load FF
  • Axial deformation Δh
  • Axial strain ε
  • Pore pressure u
  • Thời gian.

ASTM D4767 quy định giai đoạn shear không cho thoát nước và dùng tốc độ biến dạng dọc trục được kiểm soát.


XIX. Tính biến dạng dọc trục

Sau cố kết: ε=ΔH/Hc×100%

Trong đó:

  • Hc: chiều cao mẫu sau cố kết.
  • ΔH: biến dạng dọc trục.

Ví dụ: Hc=70 mm    mẫu biến dạng: ΔH=2,1 mm          thì: ε=2,1/(70×100)=3%


XX. Tính diện tích hiệu chỉnh khi cắt

Đối với CU, do không thoát nước nên cần tính đến sự thay đổi hình học mẫu khi xác định diện tích.

Một dạng tính thường dùng là: Ac=Vc/Hc

và trong quá trình cắt, diện tích được hiệu chỉnh theo biến dạng dọc trục phù hợp với giả thiết thể tích không đổi.

Với mẫu hình trụ: V=AH

nên khi cắt không thoát nước, có thể suy ra diện tích tức thời từ thể tích không đổi.

Không nên dùng máy móc diện tích ban đầu A0A_0 cho toàn bộ quá trình cắt nếu phương pháp tính của tiêu chuẩn yêu cầu hiệu chỉnh diện tích.


XXI. Tính ứng suất lệch

Từ lực dọc trục:  q=σ1−σ3     xấp xỉ: q=F/A  

sau khi thực hiện các hiệu chỉnh cần thiết của hệ thống nếu phương pháp/thiết bị yêu cầu.

Sau đó: σ1=σ3+q


XXII. Tính ứng suất hữu hiệu

Đây là phần quan trọng nhất của CU.

Tại mỗi điểm:    σ1′=σ1−u           σ3′=σ3−u

Ví dụ tại phá hoại:

σ3=100 kPa          σ1=250 kPa       uf=70 kPa

thì:  σ3′=100−70=30 kPa      σ1′=250−70=180 kPa


XXIII. Lấy điểm phá hoại ở đâu?

Có thể xác định theo tiêu chí của phương pháp, chẳng hạn:

  • q lớn nhất;
  • hoặc tỷ số ứng suất chính hiệu quả đạt cực trị;
  • hoặc tiêu chí phá hoại được quy định trong phương pháp áp dụng.

TCVN 8868 liệt kê các tiêu chí phá hoại liên quan đến ứng suất lệch lớn nhất, tỷ số ứng suất chính hiệu quả và trạng thái ứng suất ổn định theo điều kiện thử.

Do đó không nên mặc định tất cả mẫu CU đều lấy đúng 3% strain làm phá hoại.


XXIV. Tính c′ và φ′

Sau khi có ít nhất 3 mẫu:

Mẫu

σ3′ tại phá hoại

σ1′ tại phá hoại

1

...

...

2

...

...

3

...

...

Có thể dựng vòng tròn Mohr ứng suất hữu hiệu.

Với mỗi mẫu:   C=(σ1′+σ3′)/2     R=(σ1′−σ3′)/2

Đường bao phá hoại Mohr–Coulomb:  τf=c′+σ’n tanφ′

Từ đường bao:

  • giao trục τ → c′
  • độ dốc → tanφ′

nên: φ′=tan−1(slope)


XXV. Cách làm bằng phương trình σ1′−σ3′ 

Với mỗi mẫu tại phá hoại: 

Có 3 cặp (σ3′,σ1′), có thể hồi quy để tìm: c′,φ′

Đây thường là cách rất thuận tiện khi xử lý dữ liệu CU bằng Excel.


XXVI. Một ví dụ hoàn chỉnh

Giả sử 3 mẫu sau khi cắt cho kết quả:

Mẫu

σ3  

uf

qf

1

100

70

150

2

200

120

250

3

300

170

360

Ta có: σ1=σ3+q

Mẫu 1:  σ1=100+150=250            σ3′=100−70=30    σ1′=250−70=180

Mẫu 2:  σ1=200+250=450       σ3′=200−120=80        σ1′=450−120=330

Mẫu 3: σ1=300+360=660       σ3′=300−170=130         σ1′=660−170=490

Sau đó dựng 3 vòng Mohr và đường bao để xác định: c′,φ′  

Các con số trên chỉ là ví dụ tính toán, không phải kết quả thực nghiệm của mẫu đất của bạn.


XXVII. Tóm tắt riêng cho mẫu D38 × 76 mm

Bạn có thể dùng bảng này làm checklist thao tác:

Giai đoạn

Việc cần làm

Giá trị cần ghi

1

Lắp mẫu

D, H

2

Khử khí

tình trạng đường ống

3

Bão hòa

σ3, ub, u

4

B-check

Δσ3,Δu, B

5

Đạt bão hòa

B≥0,95  theo phương pháp áp dụng

6

Đặt cố kết

σ3,ub

7

Trước cố kết

Ui

8

Mở thoát nước

bắt đầu t=0

9

Cố kết

u, ΔV, t

10

Xác định t50

t50

11

Kết thúc cố kết

uc, Hc,Vc

12

Tính tốc độ

ε˙=15%/(10t50), nếu áp dụng ASTM D4767 và giả định phá hoại ~15%

13

Đóng thoát nước

chuyển sang U

14

Bắt đầu cắt

ghi uc

15

Cắt

F,Δh,u,t

16

Phá hoại

qf, uf

17

Ứng suất hữu hiệu

σ1′,σ3′

18

3 mẫu

3 vòng Mohr

19

Đường bao

c′,φ′

Một điểm đặc biệt quan trọng đối với trường hợp bạn đang làm

Nếu mẫu của bạn có:  σ3=280 kPa,   ub=230 kPa,  ui=268,5 kPa  

thì: σ3′=50 kPa            và áp lực nước dư ban đầu cần tiêu tán là: 38,5 kPa

Nếu dùng tiêu chí 95% tiêu tán áp lực nước dư, mức u tương ứng khoảng 231,9 kPa. Nhưng khi làm CU theo ASTM D4767, bạn còn phải xử lý đường cong cố kết để lấy t50 và từ đó xác định tốc độ cắt; không nên chỉ dựa vào việc u đã gần ub

Zalo